|
Faydalı
Bitkiler (Etnobotani)
Proje ortakları:
Yrd. Doç. Dr. Fatma Güneş, Kafkas Üniversitesi
Yrd. Doç. Dr. Fevzi Özgökçe, Van 100. Yıl Üniversitesi
Dr. Murat Ünal, Van 100. Yıl Üniversitesi
Dr. T.G. Vinodkumar, Sanjeevani
Ayurveda Vakfı
Proje amaçları:
• Bölge öğrencilerine etnobotanik araştırma tekniklerini öğretmek ve
sevdirmek
• Halkın kullandığı şifalı, yenen ve diğer faydalı bitkileri belirlemek
• Yokolan etnobotanik kültürü kaydetme, koruma ve gelecek nesillere
aktarımını teşvik etmek
• Bölgeye özgün bitkisel ürünleri dünyaya tanıtarak yerel halka gelir
sağlamak
Etnobotani
Kurt kulağı
Etnoloji (kültür bilim) ve botani (bitki bilim) kelimelerinden oluşan
etnobotani bilimi, bir bölgeye has bitkilerin o yöre halkı tarafından
kullanım amaçlarını belirleme amacını taşır. Birçok yerel bitki gıda,
insan ve hayvan tedavisi, doğal boya, oyuncak gibi birçok amaç için
kullanılır fakat bazı kanserlere bile çare olabilecek bu bilgiler, gerek
yeni nesillerin ilgisizliğinden gerekse bu konuda fazla araştırma
yapılmamasından dolayı günümüzde hızla yok olmaktadır. Bitki çeşitliliği
fazla olmayan Almanya'da bile 500'den fazla bitki tibbi amaçlarla
kullanılmaktadır. Romanya, Bulgaristan, Macaristan, Hindistan, Çin ve
Japonya gibi birçok ülkede bitkisel tıp çok ilerlemiştir. Zengin
coğrafyası ve farklı bitki toplulukları nedeniyle Anadolu'da yaklaşık
10,000 bitki türü vardır ve bunların %30'u başka hiçbir ülkede
bulunmamaktadır. Buna rağmen, şehirlere göç nedeniyle, Türkiye'de
faydalı bitki kullanma geleneği ve bilgileri hızla yok olmaktadır.
Bu amaçlar doğrultusunda Mayıs-Haziran 2006'da bölgedeki bir çok köyü
ziyaret edip 500'den fazla anket doldurttuk. 83 türden 1300'ün üzerinde
bitki örneği topladık. Bu bitkilerin 80 yiyecek ve 32 tıbbi kullanımını
belirledik. Ama en çarpıcı sonuç, yerel bitkilerin faydalarını bilen
kişilerin çoğunlukla yaşlı olduğunu ve yeni nesillerin bu konuya fazla
ilgi duymadıklarını öğrenmekti. Maalesef yerel faydalı bitki uzmanlarını
hızla kaybediyoruz ve belki de birçok hastalığa çare bulacak değerli
birikimleri başkalarına aktaramadan yok oluyor. Bu yüzden bu bilgilerin
bir an önce etnobotanistler tarafından toplanması ve yayınlanması
şarttır.
Kars ve civarinda 2006 yılında bulunan faydalı bitkiler
Yar. Doç. Dr. Fevzi Özgökçe, Van 100. Yıl Üniversitesi
ADAÇAYI Salvia nemorosa L. (Lamiaceae)
Baharat ve çay
CIRIS Eremorus spectabilis (Liliaceae)
Baharda yumurtayla beraber yenir.
ÇOBAN ÇANTASI Capsella bursa-pastoris (L.) Medik (Brasicaceae)
Çiçekleri hariç hepsi yenir. En yaygın yerel bitkilerden.
EMLIK Ixiolorium tataricum (Palas) Herbert subsp. montanum
(Labill.) Takht. (Amaryllidaceae)
Çiçeklerin suyu emilir.
EVELIK / TURSO Rumex alpinus L. (Polygonaceae)
Baharda yapraklar ve sapı tuzlanır ve iştah açici olarak yenir. Yoğurt
çorbasi yapılır. Köklerinden siyah bitki boyası yapılır.
GELİNCİK (POPPY) Papaver orientale L. var orientale (Papaveraceae)
P. bracteatum ve P. pseudorientale. Baş kismi cig yenir. Çocuklar
yapraklarını yer.
KAZ AYAĞI Falcaria vulgaris L. (Apiaceae)
Çiğ veya pişmiş olarak baharda yenir.
KENGER Gundelia tournefortii L. var tournefortii (Asteraceae)
En yaygın yenilen bitkilerden. Tomurcuğu yenir.
KEKİK Origanum vulgare L. (Lamiaceae)
Baharat ve çay olarak kullanılır. Nefes darlığı, mide asidi, diş ve baş
ağrısı için kullanılır.
KUŞBURNU/SILAN Rosa spp. (Rosaceae)
Çiçeği yenir. Taze meyvesi tohumları çıkarılıp yenir. Çiçek yaprağından
reçel yapılır. Sarılık tedavisi için kökleri kaynatılıp içilir.
KUŞ PEPESİ Polygonum aviculare L. (Polygonaceae) P. cognatum
Maussn. (Polygonaceae)
Çiçek açmadan yenir.
NANE / PUNK Mentha longifolia (L.) Hudsen subsp. longifolia
(Lamiaceae)
Baharat ve çay olarak kullanılır. Nefes darlığı, üşütme ve mide ağrısı
için kullanılır.
PENIROK Gladiolus atroviolaceus Boiss.(Iridaceae)
Kökleri soyularak baharda yenir.
PICUK Cirsium rhizocephalum (Asteraceae)
Kökün tepesi yenir.
SOLKI BEYONI Lathyrus spp. (Fabaceae)
Tohumları olmadan yenir. Bazen meyvesi de yenir.
TALISK Cichorium intybus L. (Asteraceae)
Taze bitki kökleri hariç yenir.
TERE (CRESS) Lepidium latifolium L. (Brassicaceae)
Çiçek açmadan önce yenir.
TERE / TUZIK Nasturtium officinale R.Br. (Brassicaceae)
Taze sapı soyulup yenir.
TİKEN Cirsium arvense L. subsp vestitum (Wimmer & Grab) Petrak
(Asteraceae)
Sapı soyulup yenir.
TIRSOYA BEGA Rumex obtusifolius L. (Polygonaceae)
Sapı soyulup yenir.
TIRSOYA GA Rumex tuberosus L. subsp. horizontalis (Polygonaceae)
Sapı soyulup yenir.
TIRSOYA NELIK Rumex scutatus L. (Polygonaceae)
Sapı soyulup yenir.
TURP (RADIS) Raphanus spp. (Brassicaceae)
İştah açıcı olarak yenir.
TUSU / SEKROK Eryngium billadieri Delar
Taze sapı yenir.
YEMLİK Scorzonena pharopappa (Boiss.) Boiss. (Asteraceae)
Çobanlar ilkbaharda kökleri hariç hepsini yer.
YEMLIK / SIPINK Tragopogon buphthalmoides (DC) Boiss (Asteraceae)
Kökleri temizlenip yenir. Mide ülserine iyi gelir.
YUMUSAN Crataegus orientalis Pallas ex Bieb (Rosaceae)
Olmuş meyvesi yenir.
Çalışmalarımız sırasında tanımladığımız bitkiler
Ani
1. Adonis flammea
2. Agropyron cristatum
3. Anthiruscus nemorosa
4. Campanula steveni
5. Capsella bursa-pastoris
6. Cardaria draba
7. Cardus nutans
8. Cerinthe glabra
9. Cranbe orientalis
10. Crepis saneta
11. Descuraria Sophia
12. Euphorbia cheridenia
13. Fumaria vailantii
14. Galium triconotum
15. Hyoscyamus niger
16. Lamium amplexicaule
17. Lepidium latifolia
18. Lepidium perfoliatum
19. Malva neglecta
20. Myosotis alpestris
21. Nepeta betonicifolia
22. Nepeta fissa
23. Nonea apulla
24. Nonea pulla
25. Onosma sereceum
26. Papaver rhoase
27. Peganum harmala
28. Poa bulbosa
29. Senecia vernalis
30. Silene alba
31. Trigonella arcuata
32. Urtica dioica
33. Valaerianella dioscorides
34. Vicia anatolica
35. Vicia cracca
Hacı Halil Köyü
1. Barbarea minor
2. Chareophyllum bulbosum
3. Lallenantia peltata
4. Marubium vulgare
5. Plantago media
6. Teucrium pollium
7. Veronica orientalis
Akçakale, Çıldır Gölü
1. Achillea millefolium
2. Anonase coronata
3. Capsella bursa-pastoris
4. Cerinthe glabra
5. Chenopodium album
6. Cisium arvense
7. Companula stevens
8. Convolvulus arvensis
9. Fumaria microcephala
10. Lamium gangenicum
11. Myosotis alpestris
12. Nepeta longifolia
13. Papaver orientale
14. Pedicularis comnosa
15. Plantago lanceolata
16. Salvia longisyla
17. Silene alba
18. Stachys lavandulifolia
19. Teucrium polium
20. Veronica orientalis
21. Viola modesta
Derinöz Köyü, Digor
1. Achillea millefolium
2. Centaurea depressa
3. Jurinella moschus ssp. Pinnatisecta
4. Medicago sativa
5. Myosotis alpestris
6. Nepeta fissa
7. Plantago minor
8. Potentilla recta
9. Stachys lavandulifolia
10. Thymus transcaucasia
11. Veronica orientalis
Sarıkamış
1. Alyssum linifolium
2. Artemisia austriaca
3. Cardamine uliginosa
4. Centaurea depressa
5. Euphorbia falkata
6. Pedicularis comosum
7. Potentilla recta
8. Primula veris
9. Salix caprea
10. Taraxacum officinale
Kars geneli
1. Alkana orientalis
2. Artemisia absinthium
3. Capsella bursa-pastoris
4. Carum carvi
5. Cichorium intybus
6. Cirsium arvense
7. Cirsium rhizocephalum
8. Crataegus orientalis
9. Eremorus spectabilis
10. Epilobium angustifolium
11. Eryngium billadieri
12. Falcaria vulgaris
13. Fumaria asepata
14. Gladiolus atroviolaceus
15. Gundelia tournefortii
16. Helicrysum plicatum
17. Hypericum perforatum
18. Ixiolorium tataricum
19. Ixiolorium montanum
20. Lathyrus karsianus
21. Lepidium latifolium
22. Matricaria chamomilla
23. Mentha longifolia
24. Nasturtium officinale)
25. Papaver orientale
26. Plantago major
27. Pimpinella anisuum
28. Rheum Ribes
29. Rumex alpinus
30. Salvia nemorosa
31. Scorzonera latifolia
32. Solanum melongena
33. Tussilago farfara
34. Opuntia ficus-indica
35. Origanum vulgare
36. Polygonum aviculare
37. Rosa canina
38. Rumex scutatus
39. Rumex tuberosus.
40. Rumex obtusifolius
41. Scorzonena pharopappa
42. Tragopogon buphthalmoides
Kars ve çevresindeki faydalı bitkilerin kısmi listesi
1. Achillea millefolium
2. Aconitum sp
3. Adiantum sp.
4. Allium sp.
5. Artemisia austriaca
6. Asparagus sp.
7. Asperula arvensis
8. Astrogalus kurdicus
9. Capsella bursa-pastoris
10. Cardus nutans
11. Chenopodium album
12. Chicorium sp.
13. Colchicum sp.
14. Convolvulus arvensis
15. Crocus biflora
16. Euphorbia cheridenia
17. Euphorbia falcate
18. Equisetum arvensis
19. Fritillaria pinasdi
20. Fumaria microcephala
21. Gallium tricomotum
22. Heracleum parviflorum
23. Hyoscyamus niger
24. Hypericum perforatum
25. Jurinella moschus
26. Lamium amplexicaule
27. Lepidium latifolium
28. Lepidium perfoliatum
29. Lamium amplexicaule
30. Malva neglecta
31. Medicago sativa
32. Melilotus officinalis
33. Nepeta betonifolia
34. Nepeta fissa
35. Nigella sp.
36. Onosma seneceum
37. Oxyria digyna
38. Papaver bracteata
39. Papaver rhoase
40. Pedicularis comosum
41. Peganum harmala
42. Plantago lanceolata
43. Plantago media
44. Plantago minor
45. Polygonum cognatum
46. Potentilla recta
47. Primula veris
48. Prunus armeniaca
49. Rheum ribes
50. Rubia sp.
51. Salix caprea
52. Salvia longisyla
53. Salvia verticillata
54. Silene alba
55. Taraxacum officinale
56. Thymus sp.
57. Trigonella arcuata
58. Urtica dioica
59. Verbascum sp.
60. Viola modesta
|
